तिची चूक नाही: प्रजननक्षमतेबद्दल पुरुषी कोणालाच सांगत नाही

हे तिची चूक नाही. ही कधीच फक्त तिची चूक नव्हती.

चौदा महिने प्रयत्न. तिने रक्त तपासणी, स्कॅन, फॉलिकल्सचे निरीक्षण करून सर्व काही केले. अनोळखी लोकांकडून वेळ मोजला जाणे, तपासले जाणे आणि वैयक्तिक प्रश्न विचारले जाणे हे सर्व तिला सहन करावे लागते. कौटुंबिक कार्यक्रमांमध्ये मावशी तिला विचारतात, "शुभ बात कधी होणार?" तुम्हाला नाही.

आणि तुम्ही? तुम्ही एकही चाचणी केली नाही. कोणाकडेही तुम्हाला तसे सांगितले नाही.

तुम्ही टाळत असलेल्या या प्रश्नाचे प्रामाणिक उत्तर हे आहे: जेव्हा एखाद्या जोडप्याला गर्भधारणा होण्यास अडथळे येतात, तेव्हा साधारणपणे निम्म्या प्रकरणांमध्ये पुरुषाच्या बाजूचाही सहभाग असतो [1]. प्रत्येक वेळी नाही. पण हे प्रमाण इतके असते की, फक्त तिची तपासणी करणे म्हणजे अर्ध्या चित्राचीच तपासणी करणे होय.

आणि पुढची भीती मनात येण्यापूर्वीच हे लक्षात घ्या: ही तुमचीही चूक नाही. यावरून तुमच्या पुरुषत्वाचा निकाल लागत नाही. हे केवळ जैविक आहे. हे सामान्य आहे. आणि तुमची तपासणी करणे सहसा सर्वात सोपे असते.

पुरुष वंध्यत्व सामान्य आहे आणि डॉक्टर रोज यावर चर्चा करतात

जगभरात सुमारे प्रत्येक सहा जणांपैकी एकाला आयुष्यात कधी ना कधी वंध्यत्वाचा सामना करावा लागतो [2]. ही गोष्ट दुर्मिळ नाही. तुमच्या ऑफिसमध्ये, मित्रमंडळींमध्ये किंवा कदाचित तुमच्या इमारतीतही कोणीतरी अशा परिस्थितीत असू शकतो.

भारतात पुरुषाच्या बाजूचा विचार अनेकदा दुर्लक्षित केला जातो. काही अंशी सवय, काही अंशी अभिमान आणि काही अंशी कोणालाही यावर उघडपणे बोलता येत नाही, या कारणामुळे हे घडते. वंध्यत्वाचे तज्ज्ञ पुरुषांशी रोज या विषयावर चर्चा करतात. यावर बोलल्याने कोणालाही धक्का लागणार नाही.

वंध्यत्व ही जोडप्याची समस्या आहे. तुमच्या चाचणीसाठी फक्त एक नमुना आणि एक भेट लागते, आणि त्यातून तुमच्या डॉक्टरांना अनेक गोष्टी समजतात.

या मौनाची किंमत मोठी आहे. तुम्ही प्रत्येक महिना यापासून दूर राहता, तेव्हा ती प्रत्येक महिना ती एकटीच सहन करते.

शुक्राणू पुन्हा तयार होण्यासाठी लागणारा काळ: साधारण तीन महिने

हे एक असे सत्य आहे, जे फार कमी लोकांना माहित आहे.

शुक्राणू गरजेनुसार तयार होत नाहीत. प्रत्येक शुक्राणू वृषणामध्ये तयार होण्यासाठी साधारण दोन महिने [3] लागतात, आणि त्यानंतर त्यांच्यामागील लांब वळणदार नळीतून प्रवास करत परिपक्व होण्यासाठी आणखी एक-दोन आठवडे लागतात [4]. सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत साधारण ७० ते ९० दिवस लागतात.

याची तुलना आंब्याच्या लोणच्याशी करा. जूनमध्ये बरणीत जे टाकले जाते, तेच सप्टेंबरमध्ये उघडले जाते. सप्टेंबरमध्ये तुम्ही काहीही टाकले तरी आधीच तयार झालेल्या बॅचमध्ये कोणताही बदल होत नाही.

तुम्ही आज देता जो नमुना, तो साधारण तीन महिन्यांपूर्वीच्या तुमच्या जीवनशैलीचे प्रतिबिंब असतो.

याचा परिणाम दोन्ही बाजूंनी होतो.
चांगली बात: तुम्ही आता केलेले बदल खरोखरच परिणामकारक ठरतात, फक्त त्यांचे परिणाम दिसण्यासाठी काही काळ लागतो.
आणि अडचण: एखाद्या वाईट काळाचा परिणाम उशिराही दिसू शकतो. तीव्र तापामुळे शुक्राणूंच्या गुणवत्तेत तात्पुरती घट होते, जी अनेक आठवड्यांनंतर दिसून येते [5]. त्यामुळे एका चाचणीचा निकाल म्हणजे आयुष्यभराचा निकाल नाही.

शुक्राणूंचे आरोग्य आणि शुक्राणूंची संख्या कशावर अवलंबून असते

काही गोष्टी इतरांपेक्षा अधिक महत्त्वाच्या असतात. ही प्रामाणिक यादी पहा.

• धूम्रपान: शुक्राणूंची कमी संख्या आणि त्यांच्या हालचालीतील कमकुवतपणाशी सातत्याने जोडलेले आहे [6].
• अतिरिक्त वजन: लठ्ठ पुरुषांमध्ये शुक्राणूंची संख्या कमी असण्याची शक्यता अधिक असते [7].
• अति मद्यपान: संशोधनात मध्यम मद्यपानाचा कोणताही स्पष्ट दुष्परिणाम दिसून आलेला नाही, पण अति आणि नियमित मद्यपानाचा संबंध वीर्याच्या कमी गुणवत्तेशी आढळतो [8].
• उष्णता: वृषण शरीराच्या बाहेर एका विशिष्ट कारणासाठी असतात; त्यांना थोड्या कमी तापमानात सर्वोत्तम कार्य करता येते. त्यांच्या आसपास सतत राहणारी उष्णता शुक्राणूंच्या कमी उत्पादनाशी जोडलेली असते [9].
• टेस्टोस्टेरॉनचे इंजेक्शन किंवा जिममधील स्टिरॉइड्स: यावर पुरुषांना आश्चर्य वाटते. शरीराबाहेरून टेस्टोस्टेरॉन घेतल्यामुळे शरीराला स्वतःचे टेस्टोस्टेरॉन तयार करणे थांबवण्याचे संकेत मिळतात आणि परिणामी शुक्राणूंचे उत्पादन झपाट्याने कमी होऊ शकते [10].
• तणाव, थकवा आणि अपूर्ण झोप: दीर्घकालीन तणावाचा संबंध वीर्याच्या कमी गुणवत्तेशी असतो [11]. कोर्टिसोल आणि टेस्टोस्टेरॉनमधील संबंधावर आम्ही सविस्तर माहिती दिली आहे.

जर तुम्ही स्वतःला "बदलण्यासाठी" टेस्टोस्टेरॉन किंवा जिममध्ये मिळणारी कोणतीही गोष्ट वापरत असाल, तर बाळाची गर्भधारणा करण्याचा प्रयत्न करण्यापूर्वी तुमच्या डॉक्टरांना सांगा.

झिंक आणि सेलेनियम यांसारख्या पोषक घटकांकडे येथे विशेष लक्ष दिले जाते. शुक्राणूंच्या आरोग्यासाठी ते महत्त्वाचे असले तरी, पूरक आहार घेतल्याने गर्भधारणेचे प्रमाण वाढते, या दाव्याचा पुरावा अजूनही शोधत आहे [12]. आमच्या पोषक घटकांच्या कमतरतेवरच्या लेखात यावर प्रामाणिकपणे माहिती दिली आहे.

वीर्य विश्लेषण: पुरुषांच्या वंध्यत्वाच्या चाचणीत काय असते

याला वीर्य विश्लेषण म्हणतात. तुम्ही साधारणपणे प्रयोगशाळा किंवा क्लिनिकमध्ये नमुना देता आणि ते शुक्राणूंची संख्या, हालचाल आणि आकार तपासतात.

काही महत्त्वाच्या गोष्टी:

• प्रयोगशाळेत साधारणपणे नमुना देण्यापूर्वी २ ते ७ दिवस वीर्यस्खलन टाळण्यास सांगितले जाते [13].
• जर चाचणीचा निकाल कमी आला, तर निष्कर्ष काढण्यापूर्वी डॉक्टर सहसा ती पुन्हा करतात [14].
• मार्गदर्शक सूचनांनुसार, दोन्ही जोडीदारांनी एकामागून एक नव्हे, तर एकाच वेळी तपासणी करून घ्यावी [14].

तुम्ही कधी तपासणी करायला जावे? जर तुम्ही १२ महिने प्रयत्न करत असाल, किंवा तुमच्या जोडीदाराचे वय ३५ किंवा त्याहून अधिक असेल तर ६ महिने प्रयत्न केल्यानंतर, ही योग्य वेळ आहे [15]. जर मनात काही शंका असेल, तर त्याआधी तपासणी करून घेणेही ठीक आहे.

तपासणी करून घेणे म्हणजे समस्या मान्य करणे नव्हे. तर तुमच्या बाजूने करायच्या कामाचा भाग तुम्ही करत आहात.

तपासणी करण्याबाबत जोडीदाराशी कसे बोलावे

कदाचित तिला अनेक महिने तुम्हाला विचारायचे असेल, पण कसे विचारावे हे समजत नसेल. तुम्ही तिची ही चिंता दूर करू शकता.

असे म्हणा: "मलाही तपासणी करून घ्यायची आहे. यात माझाही अर्धा वाटा आहे." इतकेच. जास्त काही बोलायची गरज नाही.

डॉक्टरांशी बोलताना साधेपणाने सांगा: "आम्ही साधारण एक वर्ष प्रयत्न करत आहोत. मला वीर्य विश्लेषण करून घ्यायचे आहे." त्यानंतर ते पुढे मार्गदर्शन करतील.

अजून एक गोष्ट, जी लोक बोलून दाखवत नाहीत. ठराविक वेळापत्रकाप्रमाणे प्रयत्न केल्याने दोघांचीही कामेच्छा हळूहळू कमी होऊ शकते. लैंगिक संबंध हे कॅलेंडरवरचे एखादे काम वाटू लागतात. हे देखील सामान्य आहे आणि एकमेकांना यावर उघडपणे बोलणे फायदेशीर ठरते.

थोडक्यात उत्तरे

पुरुष वंध्यत्वामुळे जोडप्याला गर्भधारणा होऊ नये, असे होऊ शकते का?

हो. जेव्हा जोडप्याला गर्भधारणा होण्यास अडथळे येतात, तेव्हा साधारणपणे निम्म्या प्रकरणांमध्ये पुरुषाच्या बाजूचाही सहभाग असतो [1]. म्हणूनच मार्गदर्शक सूचनांमध्ये दोन्ही जोडीदारांनी एकत्र तपासणी करून घेण्याची शिफारस केली आहे [14].

शुक्राणू पुन्हा तयार होण्यासाठी किती काळ लागतो?

सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत साधारण ७० ते ९० दिवस [3, 4]. तुम्ही आज केलेले बदल साधारण तीन महिन्यांनंतरच्या नमुन्यात दिसून येतात.

पुरुषाने वंध्यत्वाची चाचणी कधी करून घ्यावी?

१२ महिने प्रयत्न केल्यानंतर, किंवा तुमच्या जोडीदाराचे वय ३५ किंवा त्याहून अधिक असेल तर ६ महिने प्रयत्न केल्यानंतर [15]. जर काही शंका असेल, तर त्याआधी तपासणी करून घेणेही ठीक आहे.

पुरुष वंध्यत्व, जीवनशक्ती आणि दीर्घकालीन आरोग्य

याकडे पाहण्याचा एक वेगळा दृष्टिकोन आहे. वीर्याच्या गुणवत्तेचा संबंध केवळ बाळांशीच नसतो. ४३,००० पेक्षा जास्त पुरुषांचा अभ्यास करणाऱ्या एका मोठ्या डॅनिश अभ्यासात वीर्याची चांगली गुणवत्ता अधिक दीर्घायुष्याशी जोडलेली आढळली [16]. डॉक्टर आता याकडे पुरुषाच्या एकूण जीवनशक्ती आणि दीर्घायुष्याकडे पाहण्याचे एक साधन म्हणून अधिकाधिक पाहतात.

म्हणून ही अशी चाचणी नाही, ज्यात तुम्ही उत्तीर्ण किंवा अपयशी ठरता. ही माहिती आहे. जी तुम्हाला दोघांनाही नियोजन करण्यास मदत करते आणि दीर्घकाळ स्वतःची काळजी घेण्यासाठी मदत करते.

या आठवड्यात काय करावे: वीर्य विश्लेषणाची वेळ बुक करा. तुमच्या जोडीदाराच्या स्त्रीरोगतज्ज्ञांकडून रेफरल मागा किंवा थेट मूत्रपिंडतज्ज्ञ किंवा अँड्रोलॉजिस्टकडे जा. एक नमुना, एक भेट. त्यानंतर तिला तुम्ही वेळ बुक केली आहे, हे सांगा. केवळ या एका वाक्याचा अर्थ तुम्हाला वाटतो त्यापेक्षाही जास्त असेल.

ही पुरुष वंध्यत्वाविषयीची सामान्य आरोग्य माहिती असून ती वैद्यकीय सल्ला नाही. ती डॉक्टरांशी चर्चा किंवा योग्य वीर्य विश्लेषणाची जागा घेऊ शकत नाही. जर तुम्ही १२ महिने गर्भधारणा करण्याचा प्रयत्न करत असाल, किंवा तुमच्या जोडीदाराचे वय ३५ किंवा त्याहून अधिक असेल तर ६ महिने प्रयत्न केल्यानंतर, कृपया दोघांनी मिळून डॉक्टरांना पहा. टेस्टोस्टेरॉनसह डॉक्टरांनी लिहून दिलेल्या औषधांना डॉक्टरांशी बोलल्याशिवाय कधीही सुरू, बंद किंवा बदलू नका. जर वृषणांमध्ये गाठ, सूज किंवा वेदना जाणवल्या, तर त्वरित डॉक्टरांना पहा.

लेखक: डॉ. इंद्रनील

संदर्भ

1. Agarwal A, Mulgund A, Hamada A, Chyatte MR. A unique view on male infertility around the globe. Reprod Biol Endocrinol. 2015;13:37.

2. World Health Organization. Infertility prevalence estimates, 1990–2021. Geneva: WHO; 2023.

3. Heller CG, Clermont Y. Spermatogenesis in man: an estimate of its duration. Science. 1963;140(3563):184-186.

4. Amann RP. The cycle of the seminiferous epithelium in humans: a need to revisit? J Androl. 2008;29(5):469-487.

5. Carlsen E, Andersson AM, Petersen JH, Skakkebaek NE. History of febrile illness and variation in semen quality. Hum Reprod. 2003;18(10):2089-2092.

6. Sharma R, Harlev A, Agarwal A, Esteves SC. Cigarette smoking and semen quality: a new meta-analysis examining the effect of the 2010 WHO laboratory methods for the examination of human semen. Eur Urol. 2016;70(4):635-645.

7. Sermondade N, Faure C, Fezeu L, et al. BMI in relation to sperm count: an updated systematic review and collaborative meta-analysis. Hum Reprod Update. 2013;19(3):221-231.

8. Ricci E, Al Beitawi S, Cipriani S, et al. Semen quality and alcohol intake: a systematic review and meta-analysis. Reprod Biomed Online. 2017;34(1):38-47.

9. Durairajanayagam D, Agarwal A, Ong C. Causes, effects and molecular mechanisms of testicular heat stress. Reprod Biomed Online. 2015;30(1):14-27.

10. Patel AS, Leong JY, Ramos L, Ramasamy R. Testosterone is a contraceptive and should not be used in men who desire fertility. World J Mens Health. 2019;37(1):45-54.

11. Nargund VH. Effects of psychological stress on male fertility. Nat Rev Urol. 2015;12(7):373-382.

12. Smits RM, Mackenzie-Proctor R, Yazdani A, et al. Antioxidants for male subfertility. Cochrane Database Syst Rev. 2019;3(3):CD007411.

13. World Health Organization. WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen. 6th ed. Geneva: WHO; 2021.

14. Schlegel PN, Sigman M, Collura B, et al. Diagnosis and treatment of infertility in men: AUA/ASRM guideline part I. J Urol. 2021;205(1):36-43.

15. Practice Committee of the American Society for Reproductive Medicine. Definitions of infertility and recurrent pregnancy loss: a committee opinion. Fertil Steril. 2020;113(3):533-535.

16. Jensen TK, Jacobsen R, Christensen K, et al. Good semen quality and life expectancy: a cohort study of 43,277 men. Am J Epidemiol. 2009;170(5):559-565.